Bieg na Orientację jako dyscyplina sportowa
W Polsce odbywa się wiele imprez sportowych w których wykorzystuje się mapę i kompas. Są nimi; bieg na orientację, rowerowa jazda na orientację, narciarski bieg na orientację oraz marsze na orientację. Najbardziej popularny jest bieg na orientację.
Bieg na Orientację jest dyscypliną sportu, w której zawodnik posługując się specjalną mapą i kompasem przebiega wytyczoną trasę, na której znajdują się punkty kontrolne. Wygrywa ten zawodnik, który odnajdzie wszystkie punkty kontrolne w podanej przez organizatora kolejności w jak najkrótszym czasie.
W dyscyplinie tej rozgrywane są Mistrzostwa Świata, Europy i Polski. W Polsce jest zorganizowany system zawodów, w których udział mogą brać wszyscy zawodnicy, zrzeszeni oraz niezrzeszeni.
Są imprezy, gdzie ilość startujących wynosi kilkaset i powyżej tysiąca. Przykładem są Grand Prix Polonia oraz Puchar Wawelu.
Zawody na orientację po raz pierwszy przeprowadzone zostały w Skandynawii pod koniec ubiegłego wieku, a prawdziwą karierę zaczęły robić dopiero w ostatnim trzydziestoleciu. Dla wielu ludzi udział w imprezie na orientację jest doskonałym lekarstwem na stres współczesnego życia i ucieczką do natury. Opanowanie umiejętności poruszania się w nieznanym terenie, samodzielności w podejmowaniu decyzji, znajomości tajników posługiwania się mapą i kompasem, pogłębianie wiedzy z zakresu terenoznawstwa to cechy, które czasami przydają się w życiu.
Całością spraw związanych z funkcjonowaniem tej dyscypliny sportu w Polsce kieruje Polski Związek Biegu na Orientację (PZBnO) z siedzibą w Warszawie. Podobnie jak w innych dyscyplinach sportu, w zawodach organizowanych przez PZBnO mają prawo startu zawodnicy z wykupioną licencją, zrzeszeni w zarejestrowanych klubach oraz zawodnicy niezrzeszeni. Ci ostatni nie mają prawa zdobywania klas sportowych i medali na zawodach rangi mistrzowskiej.
Ponadto duża liczba zawodników (dzieci) zrzeszona jest w sekcjach Uczniowskich Klubów Sportowych.
Zawodnicy startują na zawodach w wielu kategoriach wiekowych. W poniższej tabelce zebrane zostały kategorie, w których rozgrywane są imprezy rangi mistrzowskiej
Nazwa |
Symbol |
Dzieci młodsze |
K-10, M-10 |
Dzieci |
K-12, M-12 |
Młodzicy |
K-14, M-14 |
Juniorzy młodsi |
K-16, M-16 |
Juniorzy |
K-18, M-18 |
Młodzieżowcy (juniorzy starsi) |
K-20, M-20 |
Seniorzy |
K-21, M-21 |
Weterani |
K-35, M-35
K-40, M-40
K-45, M-45
K-50, M-50
K-55, M-55
K-60, M-60
K-65, M-65
K-70, M-70
|
Popularyzacyjne |
OPEN |
Liczba w symbolu oznacza dolną granicę wiekową zawodników odpowiedniej kategorii. Na większości zawodów podane powyżej kategorie rozgrywane są osobno dla zawodników wyczynowo uprawiających BnO (oznaczone literą "A", np. M-16A) oraz początkujących lub biegających rekreacyjnie (litera "B", np. K-18B). Ścisła krajowa czołówka biega w osobnych kategoriach, damskiej oraz męskiej elicie (KE oraz ME). W kategorii tej biegają zawodniczki i zawodnicy powyżej 21. roku życia (bez limitu górnego) posiadający aktualnie klasy sportowe I oraz wyższe.
W Polsce zawody w Biegu na Orientację ze względu na rangę rozgrywane są jako: Międzynarodowe, Ogólnopolskie oraz Wojewódzkie (Międzywojewódzkie), które to mogą być zawodami klasyfikacyjnymi lub popularyzacyjnymi. Te ostatnie organizowane są w celach rekreacyjnych oraz jak sama nazwa wskazuje popularyzacyjnych, przez co mogą w nich być wprowadzone pewne odstępstwa od obowiązujących przepisów PZBnO.
W ramach Mistrzostw Polski rozgrywane są:
- Mistrzostwa Polski w Długodystansowym Biegu na Orientację,
- Mistrzostwa Polski w Parkowym Biegu na Orientację,
- Mistrzostwa Polski w Klasycznym Biegu na Orientację,
- Mistrzostwa Polski w Krótkodystansowym Biegu na Orientację,
- Mistrzostwa Polski w Nocnym Biegu na Orientację,
- Mistrzostwa Polski w Sztafetowym Biegu na Orientację,
- Puchar Najmłodszych,
- Mistrzostwa Polski Weteranów.
Zawodnicy zarejestrowani w PZBnO mają prawo zdobywać klasy sportowe po uzyskaniu odpowiedniej normy klasyfikacyjnej.
Zawody organizowane są przeważnie w terenie zalesionym i nieznanym dla zawodników. W czasie biegu startujący posługuje się kompasem oraz otrzymaną na starcie od organizatora mapą z zaznaczonymi punktami kontrolnymi. Potwierdzenia obecności na punkcie kontrolnym zawodnik dokonuje na karcie startowej (np. perforacja).
 |
Mapy do Biegu na Orientację od pozostałych różnią się kolorystyką i ilością naniesionych szczegółów. Najczęściej wykonane są w skali 1:15000 i 1: 10000. Większa część rysunku mapy przedstawia przebieżność lasu, która ma wpływ na wybór wariantu biegu do punktu kontrolnego. Kolor biały przedstawia las bardzo dobrze przebieżny, żółty teren otwarty (np. łąka), odcienie zielonego - gęstość roślinności wpływającą na tempo biegu (ciemno zielony - roślinność hamująca bieg o 90% i więcej), niebieski - obiekty wodne (strumienie, bagienka,jeziorka itp), brązowy - rzeźba terenu (obniżenia, górki), czarny - pozostałe szczegóły mogące pomóc w dokładnym umiejscowieniu się na mapie (drogi, kamienie, paśniki itp). Kolorem czerwonym wykreślone są punkty kontrolne. Przykładowa mapa obok: |
Nieodzowną częścią wyposażenia każdego zawodnika jest kompas, który wykorzystywany jest do orientowania mapy i określania kierunku biegu. Szczegóły dotyczące zasad wykorzystania kompasu, pracy zawodnika w terenie będą prezentowane w następnej części.
Na zawodach uczestnicy startują w losowanej kolejności z zachowaniem stałych interwałów czasowych. Zawodnik całą trasę pokonuje sam, a o wynikach zawodów decyduje czas, w którym zaliczy wszystkie punkty kontrolne w narzuconej przez organizatora kolejności. Sposób pokonywania poszczególnych odcinków trasy pomiędzy punktami zależy od zawodnika, jego umiejętności technicznych, taktycznych i przygotowania biegowego.
Wyposażenie zawodnika do biegu na orientację
Podstawowe wyposażenie zawodnika do biegu na orientację składa się z:
- mapy do biegu na orientację;
- kompasu;
- karty startowej (obecnie powszechnie stosowana jest karta chipowa);
- odpowiedniego stroju zawodnika.
Aby móc skorzystać z mapy należy wcześniej poznać w jaki sposób na mapie przedstawia się:
- przedmioty terenowe;
- rzeźbę terenu;
- skalę mapy
- sposób rysowania znaków topograficznych
- sposób oznaczania północy na mapie
- elementy trasy
Posługiwanie się mapą
Treść map do biegu na orientację
W tej części serwisu główna uwaga będzie skupiona na:
- terenie i sposobach jego odwzorowania na mapie;
- sposobach oznaczania tras na mapach;
- oznaczeniach dodatkowych na mapach do bno.
Teren to dowolny obszar powierzchni Ziemi wraz z rzeźbą i pokryciem. Rzeźbą terenu nazywamy całokształt wszytkich nierówności terenu, pokryciem zaś - ogół przedmiotów terenowych znajdujących sie na jego powierzchni..
Przedmiotami terenowymi są;
- roślinność,
- drogi,
- wody,
- budowle,
- skały itp
- itd
Wszystkie przedmioty terenowe i rzeźba przedstawiana jest na mapie za pomocą znaków topograficznych, któr są obrazem graficznym terenu. Dla map do biegu na orientację przyjęto następujący sposób przedstawiania na mapie elementów terenu;
- kolor czarny - szosy, drogi, ścieżki, płoty, linie energetyczne, zabudowania, skały, itp;
- kolor żólty - stopień otwartości terenu (pola, łąki, polany leśne, pastwiska);
- kolor biały - las przebieżny;
- kolor jasno zielony - teren pokryty roślinnością, która redukuje tempo biegu do 50 - 80% normalnej szybkości;
- kolor zielony - teren pokryty roślinnością, która redukuje tempo biegu do 20 - 50% normalnej szybkości;
- kolor ciemno zielony -teren pokryty roślinnością, która redukuje tempo biegu do 0 - 20% normalnej szybkości;
- kolor niebieski - wody, bagna;
- kolor brązowy - warstwice, doły, rowy.
Ponadto każda mapa zawiera informacje dotyczące roku wydania, zastosowanej skali, zastosowanego cięcia warstwicowego, numer ewidencyjny nadany przez Związek Sportowy, roku aktualizacji i kreślenia mapy.
Orientowanie mapy
Mapa jest zorientowana wtedy, gdy wszystkie kierunki na mapie są równoległe do odpowiadających im kierunków w terenie, zaś górna ramka mapy zwrócona jest na północ.
Mapę możemy orientować trzema różnymi sposobami a mianowicie:
- orientowanie mapy według stron świata;
- orientowanie mapy według przedmiotów terenowych;
- orientowanie mapy przy pomocy kompasu
 |
Orientowanie mapy według stron świata polega na ustaleniu kierunku północy i skierowaniu w tym kierunku północnej ramki mapy. Kierunek północny wyznacza się:
- wg przedmiotów terenowych - samotne drzewa, słoje w pieńkach, kamienie porośnięte mchem
- wg Słońca - tabela wschód słońca, południe, zachód
- wg słońca i zegarka wskazówkowego - dwusieczna, prosta
- wg Gwiazdy Polarnej - 5 krotne przedłużenie odległości miedzy gwiazdami Wielkiego Wozu
- wg Księżyca.
|
Oczywiste jest, że w czasie biegu na orientacje, kiedy o zwycięstwie decyduje czas, nie będziemy zajmowali się ustalaniem kierunku północnego opisanymi wyżej metodami. Podstawowym spsobem orientowania mapy będzie wykorzystanie kompasu oraz przedmiotów terenowych. Orientowanie mapy przy pomocy kompasu nosi nazwę magnetycznego a orientowanie mapy według przedmiotów terenowych - geometrycznego
Orientowanie geometryczne
 |
Orientowanie mapy według przedmiotów liniowych
Przedmiotami liniowymi wyraźnie widocznymi w terenie są; proste odcinki dróg, szlaki kolejowe, wyraźnie widoczne granice lasów, odcinki rzek i kanałów itp. Aby zorientowanie mapy było dokładne musimy znajdować się na prostym odcinku przedmiotu liniowego. Znajdując się na takim obiekcie, mapę ustawiamy tak, aby kierunek przedmiotu liniowego (np. droga) pokrył się z kierunkiem przedmiotu liniowego w terenie (np.drogą).
Aby nie pomylić się co do właściwego zorientowania przedmiotu liniowego należy zwrócic uwagę na położenie innych przedmiotów terenowych względem przedmiotu liniowego. Przedmioty zaznaczone na mapie po prawej lub lewj stronie przedmiotu liniowego powinny znajdować się po tej samej linii w terenie.
|
 |
Orientowanie mapy według przedmiotów terenowych i form rzeźby terenu
Przedmiotami terenowymi wykorzystywanymi do zorientowania mapy mogą być; skrzyżowania dróg, budynki, mosty, wieże, zagajniki, rzeźba terenu itd.
Sposób zorientowania mapy jest podobny do opisanego wcześniej orientowania mapy według przedmiotów liniowych. Przy tym drugim sposobie orientowania mapy zarówno przedmiot terenowy jak i miejsce, w którym się znajdujemy powinny być dokładnie zidentyfikowane na mapie. Oznacza to, że wcześniej musimy określić na mapie punkt naszego stania.
|
Przedstawiony geometryczny sposób orientowania mapy jest podstawowym i najszybszym sposobem orientowania mapy. W przypadku kiedy nie ma możliwości orientowania mapy geometrycznie wtedy stosuje się magnetyczny sposób orientowania mapy.
Orientowanie mapy sposobem magnetycznym
 |
Na rysunku obok został zaprezentowany sposób zorientowania mapy z wykorzystaniem kompasu płytkowego. Aby można było przeprowadzić czynność zorientowania mapy przy pomocy kompasu, należy kompas położyć na mapie tak, by linia Płn-Płd na tarczy kompasu pokrywała się z kierunkiem linii siatki kilometrowej na mapie. Następnie obracamy mapę z kompasem dopóty, dopóki północny koniec igły magnetycznej nie wskaże odczytu 0 (N) na busoli. W ten sposób orientuje się mapę bez uwzględnienia zboczenia magnetycznego. Jeśli w danym rejonie zboczenie magnetyczne jest większe jak 3o, to musimy je uwzględnić. Jeżeli nie zależy nam na dokładności orientacji mapy, również zboczenie magnetyczne możemy pominąć.
|
 |
Często podczas zawodów na orientację zachodzi potrzeba szybkiego zorientowania mapy. Wtedy nie zwracamy uwagi na linie Płn-Płd na tarczy kompasu a dążymy do takiego położenia mapy w przestrzeni kiedy igła magnetyczna kompasu leżącego na mapie jest równoległa do linii siatki kilometrowej.
Jeżeli w czasie wykonywania biegu będziemy zmieniali kierunek biegu, należy przy każdym skręcie przekręcać mapę tak, aby wystąpiła zgodność tego co mamy na mapie z tym co widzimy w terenie. Ponadto należy zawsze mapę mieć przed sobą, a nie z boku. |
 |
Czynność orientowania mapy jest podstawową podczas biegu na orientację i dlatego powinna być doskonalona podczas każdych zajęć w terenie. Jaką jedną z form doskonalenia tej czynności, możemy tutaj wymienić trening liniowy, podczas którego wykorzystując elementy liniowe (drogi, granice kultur, struminie, rzeźba terenu), przemieszczamy się w terenie i doskonalimy orientowanie mapy. |
Poruszanie się w terenie z mapą
W czasie poruszania się w terenie z mapą obowiązuje zasada zachowania ciągłości orientacji tj. systematycznego w miarę
przemieszczania się rozpoznawania otaczających przedmiotów terenowych, rzeźby i w stosunku do nich określania swojego położenia.
Kolejność pracy z mapą jest następująca:
- orientujemy mapę;
- określamy na mapie swoje położenie;
- porównujemy mapę z otaczającym terenem;
- określamy kierunek dalszego przemieszczania się.
Aby można było szybko odnajdywać na mapie swoje położenie, wskazane jest palcem (kciukim) pokazywać aktualną pozycję tzn. przesuwamy po znaku topograficznym drogi na mapie.
Określanie miejsca stania
Określanie miejsca stania jest niezwykle ważną czynnością, którą powinniśmy robić przy posługiwaniu się mapą. Praktycznie cały czas powinniśmy wiedzieć w jakim miejscu na mapie znajdujemy się a to pozwala nam poruszać się w terenie bez błądzenia.
Miejsce stania można określić na mapie według przedmiotów terenowych. Mogą nimi być przedmioty punktowe lub liniowe oraz szczegóły rzeźby, dające się bezbłędnie rozpoznać na mapie i w terenie. Jest wiele różnych sposobów określania miejsca stania a o ich wyborze będzie decydowała sytuacj a w terenie. W zależności od okoliczności miejsce stania można określić następującymi sposobami;
- według najbliższych przedmiotów terenowych;
- według rzeźby terenu;
- pomiar odległości do pobliskich punktów orientacyjnych;
- sposobem wcięć (wcięciem w bok, wcięciem wstecz)
Przedstawione pierwsze trzy sposoby określania miejsca stania wymagają oceny odległości do najbliższych przedmiotów terenowych od miejsca stania. W pierwszych dwóch sposobach tą ocenę odległości przeprowadza się tzw. metodą " na oko". Przy trzecim sposobie ocenę odległości przeprowadza się poprzez rzeczywisty pomiar odległości w terenie, poprzez wykonanie marszu lub jazdy. Przy czwartym sposobie nie ma potrzeby wykonywania pomiaru odległości a miejsce stania określa nam przecięcie prostych wyprowadzonych z charakterystycznych przedmiotów orientacyjnych.
Poniżej opisano sposób wyznaczania miejsca stania - wcięciem wstecz.
 |
Sposób ten sprowadza się do;
- zorientowania mapy;
- wyszukania w terenie i na mapie 2 lub 3 punktów orientacyjnych w możliwie szerokim rozstawie kątowym;
- celownia kolejno na punkty orientacyjne nie naruszając orientacji mapy i wykreślenie prostych przechodzących przez punkty na mapie do punktów w terenie. Wskutek niedokładności w zorientowaniu mapy i celowania na punkty tworzy się trójkąt błędów. W jego środku ciężkości znajduje się szukane nasze miejsce stania.
|
Wyznaczanie kierunku biegu
 |
Wyznaczenie kierunku biegu bez użycia kompasu powinno odbywać się w następującej kolejności:
- zorientowania mapy
- określenie swojego położenia na mapie według charakterystycznych przedmiotów terenowych
- wyznaczenie kierunku biegu ( linia łącząca miejsce stania z celem)
- bieg w wyznaczonym kierunku ( przedłużenie wzrokiem linii wyznaczonej na mapie i określenie celu w terenie)
Na załączonym rysunku mapę zorientowano według obiektu liniowego jakim są drogi. Kierunek wyznacza linia niebieska łącząca skrzyżowanie z celem jakim jest punkt kontrolny - 6.
|
Poruszanie się w terenie z mapą i kompasem
Kompas podobnie jak busola jest przyrządem do wyznaczania kierunku północnego za pomocą igły magnetycznej swobodnie poruszającej się wokół pionowo ustawionej osi.
Najczęściej są wykonane w kształcie różnego rodzaju "pudełeczek" lub mają kształt linijki. Wykonane są z tworzywa sztucznego i nie zawierają przyrządów celowniczych. Mimo tego że nie posiadają przyrządów celowniczych są powszechnie stosowane w różnego rodzaju imprezach na orientację.
 |
Aktualnie w handlu jest dostępnych wiele różnych typów kompasów. Ogólnie kompasy możemy podzielić na dwie grupy;
- kompasy ogólnego przeznaczenia
- kompasy dla zawodników z czasem ustalenia pracy igły do 2 sek.
W zależności od sposobu noszenia dzielimy je na;
Przy pomocy kompasu możemy zorientować mapę, wyznaczyć kierunek przemieszczania się w terenie oraz zmierzyć azymuty w terenie i na mapie. |
Wyznaczanie kierunku biegu
 |
Jeżeli w wyznaczonym miejscu stania brakuje elementów orientacyjnych, wtedy kierunek dalszego przemieszczania się w terenie wyznaczamy przy pomocy kompasu.
W celu wyznaczenia kierunku ruchu przy pomocy kompasu należy na mapie połączyć dwa punkty kontrolne ( 1 i 2) w taki sposób aby linie kierunkowe kompasu (krawędź, rysunek linii) łączyły ich środki a strzałka kompasu była skierowana w kierunku punktu docelowego (2). Następnie obracamy się z mapą tak długo aż kierunek północy będzie zgodny z kierunkiem pokazywanym przez kompas. Czynność tę już poznaliśmy i nazwaliśmy orientowaniem mapy.
Kierunek dalszego przemieszczania się pokazuje nam strzałka narysowana na płytce kompasu. Dla dokładnego wyznaczenia kierunku przemieszczania się należy stanąć w taki sposób aby kompas mieć przed sobą i wzrokiem przedłużyć kierunek pokazywany przez strzałkę w terenie. Wypatrujemy celu i wykonujemy np. bieg.
|
|
